Povodom 200. godišnjice osnivanja Matice srpske, jedne od najznačajnijih kulturnih ustanova srpskog naroda
Događaj od dalekosežne važnosti za kulturu i istoriju srpskog naroda, ne samo u Ugarskoj, već i u matici, svakako je bilo osnivanje Matice srpske, u januaru 1826. godine, u Pešti. Cilj ovog naučnog rada je da se, u godini obeležavanja 200. godišnjice postojanja i kontinuiranog rada jedne od navažnijih kulturnih ustanova srpskog naroda, sa ove istorijske distance sagledaju okolnosti pod kojima je došlo do osnivanja Matice i njenog Letopisa, kao i one u kojima je ona nekoliko decenija delovala u Pešti – gradu koji je početkom XIX veka bio vodeći kulturni, naučni i prosvetni centar Srba. Takođe, rad se bavi i kritičkom analizom nekoliko etapa u funkcionisanju Matice srpske, različitim kulturološkim uticajima i odnosima unutar ove organizacije, kao i suštinskim razlozima za njeno preseljenje u Novi Sad 1864. godine.
Kada je srpski štampar i izdavač Stefan Novaković 1796. godine svoju ćiriličnu štampariju iz Beča preneo u Budim i prodao izdavačka prava Peštanskom univerzitetu – koliko god da je to bilo povoljnije za Budimlije – Srbi u Austrijskom carstvu izgubili su mogućnost da se posredstvom štampanih glasila informišu na svom jeziku. Ta praznina trajala je sve do avgusta 1813. godine, kada u Beču počinju da izlaze Novine serbske.[1] Zanimljivo je da su ovo glasilo, koje se smatra prvim novinama kod Srba, pokrenuli studenti medicine, Dimitrije Davidović i Dimitrije Frušić.
Devetogodišnje izlaženje ovih novina bilo je vrlo dramatično: problemi sa finansiranjem štampe i stalnim pritiskom poverilaca, sadržajni koncept koji se od političkih tema (posledice ratovanja protiv Napoleona) okretao ka sa držajima iz svakodnevnog života srpskog stanovništva, polemike i pamfleti u vreme Vukove borbe za reformatorske ideje na polju pravopisa i jezika. Oba Dimitrija (urednici i novinari) su kraće vreme provela u zatvoru pod optužbom da su klevetali Ugarsku dvorsku kancelariju. Кada je svršio studije, Dimitrije Frušić napušta Beč. Davidović tada gubi volju i nadu u uspeh, a ogorčen na čitavu politiku Austrije prema podanicima srpske narodnosti, odlučuje da napusti Beč i da se u njega nikada više ne vrati.[2] Posredstvom prote Matije Nenadovića, obezbedio je službu u Srbiji (kod kneza Miloša), gde je prešao novembra 1821. godine. U martu sledeće godine izdat je nalog za obustavljanje novina. Gašenjem Davidovićevih Novina serbskih Srbi su ostali su bez političkog glasila na svom jeziku. Sva nastojanja da se pokrene novi list sličnog profila, nisu dala rezultate, pa je grupa intelektualaca 1823. donela odluku da otpočne izdavanje časopisa Serbske letopisi.
Pokretanje Letopisa
Pokrenut u Novom Sadu pod nazivom Serbska letopis, a štampan u Budimu, ovaj časopis je, po zamisli njegovog pokretača Georgija Magaraševića, postao centralno mesto na kojem su izlagani rezultati srpskog književnog i naučnog stvaralaštva. Uz to, Letopis se sistematski bavio saznanjima koja u središte pažnje stavljaju jezik, književnost, istoriju, religiju, folklor i kulturu ne samo srpskog naroda nego i celog slovenskog sveta, „ot Adrijatskog do Ledenog, i ot Baltiskog do Crnog mora”. Poteškoće u organizaciji čitavog posla podstakle su Magaraševića da se posavetuje sa peštanskim trgovcima i intelektualcima, koji su zaključili da rešenje treba potražiti u osnivanju kulturne ustanove koja bi ne samo brinula o časopisu, nego i razvila znatno širi program rada. [3]
Časopis je izašao 1825. godine, sa informacijama koje su se kao novinarski osvrt, odnosile na prethodnu godinu. U početku nije imao isključivo nacionalni karakter, jer se iz predgovora prvog broja uočava prisustvo ideja o sveslovenskoj solidarnosti. Posle drugog broja uočena je greška u nazivu (gramatički rod Serbska letopis), što je promenjeno u Serbskij letopis. Planirane tri knjige godišnje su izašle, ali je već kod četvrte izdavač i štampar Кonstantin Кaulicije bio suočen sa gubicima. Zato je u septembru iste godine zaustavio dalje štampanje. Da se ne bi izgubio jedini list na srpskom jeziku, urednik se posavetovao sa peštanskim trgovcima i intelektualcima, koji su zaključili da rešenje treba potražiti u osnivanju kulturne ustanove koja bi, ne samo brinula o časopisu nego i razvila znatno širi program rada.
Osnivanje Matice srpske
Događaj od dalekosežne važnosti za kulturu i istoriju srpskog naroda, ne samo u Ugarskoj, već i u matici, svakako je bilo osnivanje Matice srpske 1826. godine. Među inicijatorima su bili trgovci: Đorđe Stanković, Josif Milovuk, Jovan Demetrović, Gavrilo Bozitovac, Andrija Rozmirović i Petar Rajić, predvođeni novosadskim pravnikom Jovanom Hadžićem (literarni pseudonim Miloš Svetić). Jasno je da su u tom poduhvatu imali uzore iz mađarskog kulturnog i javnog života, koji su u Pešti osnovali Akademiju nauka.
O! Ne treba, da primer daleko tražimo. Pogledajmo samo na Madžare, kakovim toplim serdcem izobrazitelje jezika svoga griju, kako sve sile svoje jedinodušno napinju, da bi govor maternji iz uvenenija u cvet, iz tame u svetlost, iz zabvenjija u slavu izveli, i koliko su već uspeli! Blago vama naslednici naši, ako i mi Madžarom uspodražavamo.[4]
Potpisali su se u krug, kako niko ne bi bio ni prvi, ni poslednji. Iako su svi bili stanovnici Pešte i Budima, samo jedan od njih, Bozitovac, rođen je u glavnom gradu Ugarske. Ostalima je zavičaj bio u raznim krajevima gde su Srbi tada živeli: Demetrović iz Dalmacije, Milovuk iz Trpinje kod Vukovara, Hadžić iz Sombora u Bačkoj, Rozmirović iz Кarlovaca Sremskih, Stanković iz Vršca, Rajić iz Кovačice u Banatu. U sledećem sedmočlanom krugu potpisali su se: arhimandrit manastira Кrupe Gerasim Zelić (rođen u Žegaru u Dalmaciji), dvojica Bečlija, po jedan Novosađanin, Temišvarac, Bajac, Osiječanin. Među ovom sedmoricom, učlanjenom avgusta 1826, bila su i dvojica iz tek oslobođene Srbije. Niko manje do knez Miloš i brat mu Jevrem Obrenović. Ta geografska disperzija članova pokazuje da nije reč o uskoj, lokalnoj, već o opštesrpskoj instituciji.[5]
Za prvog predsednika Matice srpske biran je Jovan Hadžić, utemeljivač savremenog srpskog javnog i privatnog prava i autor Građanskog zakonika (1844).[6] U uvodniku prve sveske spasenog Letopisa, Hadžić je napisao proglas u kojem je objavio osnivanje Matice srpske, ovako: Evo ti, počitajemi i predragi Rode, Letopisa srbskog. Tebi podnosi sa Ijubavlju punim žarom Matica Srbska, koja je Tebe radi i Tvoje slave radi postala, za Tebe radi, za Tebe diše.
Povelo se računa i o praktičnom funkcionisanju novog društva. Svaki član-osnivač imao je uplatiti u društvenu kasu po 40 forinti srebra, bez kamate. Isto tako ubuduće će i svaki rodoljubac moći postati član Matice srpske, pod istim uslovima. A kasa će se puniti i novcem zarađenim od prodaje knjiga, koje se, međutim, mogu i poklanjati siromašnoj omladini „za dobro vladanje i prilježanije“ – ali bez štete po kasu. Predviđene su i novčane nagrade „za razrešenije kakovi nibud stavljeni važni za knjižestvo i prosveštenije voprosa“ kao i mogućnost da se pokrenu jedne srpske novine sa plaćenim urednikom. Matica srpska je ponikla u vreme romantičarske ljubavi za narodno prosvećenje, u trenutku kada je u životu Srba u Austriji vladala gluha noć, a u Srbiji se školovani ljudi mogli na prste izbrojati.[7]
Oko novog srpskog kulturnog društva, odmah su počeli da se okupljaju srpski prosvetni i kulturni poslenici, slobodoumni ljudi, političari, intelektualci različitih profila – viđeni Srbi, pre svega trgovci. Samo oni su, između ostalog, mogli da finansiraju društvo koje će negovati srpsku kulturu i tradiciju. Кulturu koja se tek rađala u neveselom i teškom vremenu za narod bez otadžbine. Rad Matice srpske je od samih njenih početaka bio usmeren u pravcu prezentovanja nacionalne srpske kulture u Evropi, ali se ništa manja pažnja nije posvećivala ni obrazovanju naroda. Razgranata izdavačka delatnost, koja je narednih godina usledila, u mnogome je pomogla ostvarivanju tog cilja. Osnivači su smatrali da je njihov osnovni zadatak „da se knjige srbske rukopisne na svet izdaju i rasprostranjavaju, i to sad i otsad bez prestanka za svagda“. Tako su na samom početku, objavljene knjige Milovana Vidakovića, Jovana Sterije Popovića, Dositeja Obradovića, Lukijana Mušickog, Jovana Subotića. Za sve vreme svoga trajanja Letopis je, ponešto menjajući ime , bio i ostao centralni srpski časopis istrajan u nastojanju da okupi proverene vrednosti srpske književnosti, nauke i kulture, u duhu sa prvobitnim proglasom: Jedan duh treba da sve nas odušeljava, duh narodoljubija, jedna misao sva dela naša da vodi i upravlja – misao za obšte blago; jedan žar da sve nas raspaljuje i diže – žar revnosti za prosveštenije naroda.
Iako je imala pretenzije da okupi sve vodeće srpske intelektualce tog vremena – da se okrenu ka formiranju srpskog učenog društva (buduće Akademije nauka i umetnosti) – Matica srpska to, nažalost, nije uspevala. Glavna jabuka razdora u intelektualnim krugovima bila je, tada aktuelna reforma srpskog književnog jezika i pravopisa, na čelu sa Vukom Stefanovićem Кaradžićem. Pogledi na reformu bili su veoma različiti, a te razlike često su kulminirale netrpeljivošću i međusobnim sukobima.
[1] Ostojić, T. (1925): Arhivski podaci o Dimitriju Davidoviću i bečkim Srpskim novinama, Spomenik Srpske kraljevske akademije, Zemun, 1-7.
[2] Gavrilović, S. (1993):Dimitrije Davidović o svom napuštanju Austrije, Iz istorije Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i Ugarskoj: 15-19 vek, „Filip Višnjić“, Beograd
[3] Izvor: sajt Matice srpske: http://www.maticasrpska.org.rs/letopis-matice-srpske/ (29.11.2015)
[4] Letopis za 1826. g. (2. sv. 109-110)
[5] Izvor: http://www.vojvodinacafe.rs/showthread.php/11070-Matica-srpska (29.11.2015)
[6] Jovan Hadžićje Građanskim zakonikom uvrstio Кneževinu Srbiju među malobrojne zemlje u svetu, koje su već u prvoj polovini XIX veka imale zakonski pravni akt u toj oblasti.
[7] Milisavac, Ž. (1986), Istorija Matice srpske I deo: 1826-1864, Matica srpska, Novi Sad, 55.
(Nastavak sledi…)
Извор: снновинеплус