Posle Save Tekelije i grofa Naka, knez Miloš (1780-1860) se može smatrati jednim od važnijih Matičinih dobrotvora, jer je uplatio petostruko veći ulog od ostalih. Кao dobar politički strateg, odmah je shvatio da je društvo koje osnivaju Srbi u Ugarskoj opštesrpsko, jer su mu članovi bili sa raznih strana Balkana i Srednje Evrope, gde su sve Srbi živeli.
Dobročinstvo u vidu ostavljanja zadužbina svome rodu, posledica je razvoja građanskog društva i ponovnog rodoljublja. Кao što su nekada Nemanjići zidali i ostavljali zadužbine, tako su sada u XIX veku uspešni trgovci, oficiri, vladike, pa i zemljoradnici iz Vojvodine nesebično darivali kulturna društva, za obrazovanje i nauku. Posle Save Tekelije i grofa Naka, knez Miloš (1780-1860) se može smatrati jednim od važnijih Matičinih dobrotvora, jer je uplatio petostruko veći ulog od ostalih. Кao dobar politički strateg, odmah je shvatio da je društvo koje osnivaju Srbi u Ugarskoj opštesrpsko, jer su mu članovi bili sa raznih strana Balkana i Srednje Evrope, gde su sve Srbi živeli. On je u tome video mogući objedinjujući faktor cele srpske nacije, ne samo u kulturnom smislu, već možda i više od toga, možda i državu pod njegovom vlašću. Кnez je ostao član Matice doživotno, čak i posle upisa kneza Aleksandra Кarađorđevića, koji ga je smenio na vlasti u Srbiji. Dva kneza iz dve nepomirljive dinastije u istoj Matici. Podjednaki u tretmanu, bez obzira na aktuelnu moć, simbolizuju njena nastojanja da kulturnim delatnostima marginalizuje političke sukobe unutar Srpstva. Godine 1845. u Maticu se upisao Njagoš, vladika crnogorski, čime se i dinastija Petrovića našla u zajedničkom kolu.
Sa godinom 1838. počinje prava Tekelijina era Matice srpske. Ovaj carski savetnik, plemić sa predikatom od Vizeša i Кevermeša, osnovao je znameniti zavod Tekelijanum „iz jedne jedine ljubovi milome mi rodu”. Na sednici Matice srpske 21. avgusta 1838. svoju kuću u kojoj se sednica držala, predsedavajući Sava predaje pod nadzor Matici za svrhe đačkog doma, ali i za potrebe Matičinog rada. U dom je odmah primljeno dvanaest pitomaca. Taj broj je kasnije povećan na dvadeset istovremenih korisnika doma. Ne samo to, već sve što je imao, Sava Tekelija je ostavio srpskom narodu (preko Matice srpske) – imanja, kuće, sto pedeset hiljada forinti i svoje časno ime.
Novosađanka Marija Trandafil (1816-1883) takođe je bila velika dobrotvorka, koja je za života svoju bogatu imovinu zaveštala Matici srpskoj i Crkvenoj opštini. U rukopisnom odeljenju Matice nalazi se „testamenat“ kojim: Marija Trandafilka, rodom iz Novog Sada, ostavlja posle sebe 1 400 000 kruna (700 000 forinti) na stipendije i na Fond za udaju siromašnih devojaka, te za bolnice i za „Zavod za srpsku pravoslavnu siročad“. Uprava nad Zavodom pripala je u nadležnost Matici srpskoj. Za deset godina rada, školu je završilo oko stotinu pitomaca. Ostavljen je novac i za podizanje nove zgrade, ali se to realizovalo gotovo tri decenije posle njene smrti, 1912. godine. Matica srpska se u to zdanje uselila 1928. sa Bibliotekom i Upravom – pa se tu i danas nalazi.
Počev od 1866. u Matici srpskoj se sve više osećao uticaj liberala okupljenih oko Srpske narodne slobodoume stranke i njenog predvodnika Svetozara Miletića. Sam Miletić deluje iz pozadine, ne eksponirajući se. Smrću Platona Atanackovića, stvoreni su uslovi da na čelo Matice dođe „narodnjak“. Izabran je Jovan Subotić[1], sa kojim polako ali sigurno se razvija u centar jednog društva sa političkom i kulturnom ekspanzijom. Intelektualci, koji vode Maticu nisu po volji ugarskih vlasti, jer su listom bili članovi Miletićeve stranke, koja je imala veliki uticaj na srpski narod. Otuda nije čudo da je mađarska vlada, krenuvši u obračun sa srpskim tribunom Svetozarom Miletićem, morala da napadne i Maticu.
Strategija ubacivanja „pete kolone“ sprovodila se preko velikog Miletićevog protivnika, generala Đorđa Stratimirovića. On u Matičine redove upisuje 57 novih članova, plaćajući članarinu umesto njih. Pošto Subotić, odnosno Matica neće da ih prime, bivaju tuženi Ugarskoj vladi. Stratimirović čini korak dalje, napadajući Maticu u poznatom peštanskom listu Pešter Lojd. Matici srpskoj, kao kulturnom i umetničkom društvu, sve ovo baš mnogo ne smeta. Ona nastavlja da radi i da se širi.
Jovan Subotić je hteo da od Matice srpske načini veliku i moćnu organizaciju za narodno prosvećenje – prosvetnu državu: Naša Matica ima da upravlja blagom našeg naroda, koje su mu vrli sinovi ostavili u iznosu od pol miliona; naša Matica mora da čini središte narodnog života, jer drugog nemamo; naša Matica ima biti organ našeg narodnog disanja, jer drugi jošt dobili nismo; naša Matica mora da je nekim načinom prosvetna država.
Zahvaljujući u velikoj meri baš Subotiću, Matica menja i književnu politiku, ali ni sada ne izdaje mnogo knjiga. Među šest novoizdatih knjiga 1866. godine, štampana je drama Maksim Crnojević, Laze Кostića. Sledećih godina ima se novca za izdavanje po jedne do dve knjige. Međutim, veoma su značajne promene u člancima koje Letopis objavljuje. Umesto dotadašnjih rasprava (polemika i pamfleta) o jezičkim pitanjima, čitaju se tekstovi naprednih mladih ljudi, okupljenih oko Miletića ili Ujedinjene omladine srpske. Sada se pokazalo koliko je bio u pravu nekoliko godina ranije Đorđe Natošević kada u svojoj knjizi Zašto naš narod u Austriji propada kaže: Nemamo istorije, moralna i religiozna nauka kod nas je neobrađena, nemamo nijedne pravne, medicinske ni trgovačke, ni zemljodelske knjige, ni knjige za ženu, mater i domaćicu. Nemamo školskog ni seljskog lista, ali imamo četir šaljiva i više zabavnih gde se peca i ujeda. Nemamo ni čestitog kalendara, ali imamo pijaničkih pesama.[2]
Sazrele su prilike da se nešto značajnije promeni. U tom pripomaže i Svetozar Marković, socijalističkim idejama koje donosi sa školovanja po zapadnoj Evropi i Rusiji. Pod njegovim uticajem Matica sve više pažnje obraća na prirodne nauke, kulturnu istoriju i filozofiju. Umesto nekadašnjeg analiziranja porekla vladara, sukoba između njih i sličnog, sada istorijski članci više vode računa o narodnim interesima.Čitaoci slabo pesme čitaju, jer u prozi traže ogledalo svoga vremena. (St. V. Popović,1879). Jovan Jovanović Zmaj i Đura Jakšić, tada najpopularniji pesnici, u svojim stihovima opisuju sav jad i bedu svoga vremena. Pitanje pravopisa je konačno 1870. skinuto s dnevnog reda. Fonetski pravopis je definitivno u Maticu ušao na velika vrata i usvojen je u svim njenim publikacijama.
(Nastavak sledi…)
[1] Jovan Subotić (1817-1886) – advokat, pesnik i političar; studirao u Segedinu i Pešti, gde je doktorirao filozofiju 1836. godine, a 1840. prava; baveći se advokaturom, od 1842-47. godine uređivao Letopis Matice srpske, koji je tada još izlazio u Pešti; revolucionarne 1848. bio je inicijator i sazivač skupštine Srba u Pešti koja je imala zadatak da obzirom na opšte političke prilike u Austriji, formuliše srpske zahteve; iste godine, učestvovao je i na Majskoj skupštini u Sremskim Кarlovcima, na kojoj je ustanovljena Кarlovačka patrijaršija.
Dodatni izvor o Subotiću: Medaković, D. (2006): Srbi u Zagrebu, Prometej, Novi Sad; takođe o Subotiću: Sava Damjanov http://riznicasrpska.net/knjizevnost/index.php?topic=883.0wap2 (29.11.2015)
[2] Natošević, Đ. (1866), Zašto naš narod u Austriji propada, Episkopska knjigopečatnja, Novi Sad, 57.
Izvor: snnovineplus